Ir-rabta kawżali fir-reati mwettqa b’ommissjoni

Kliem ewlieni: ommissjoni; rabta kawżali; dmir li wieħed jaġixxi; possibbiltà ta’ prevenzjoni; negliġenza; responsabbiltà professjonali; prova.

1. L-ommissjoni bħala bażi għar-responsabbiltà kriminali individwali

L-aktar mistoqsija diffiċli dwar ommissjoni kriminali mhijiex għaliex il-persuna naqset milli taġixxi, iżda għaliex il-ħsara li rriżultat tista’ tiġi attribwita lil dik il-persuna bħala xi ħaġa li kkawżat. Hemm konfini bejn il-kundanna morali tal-passività u r-responsabbiltà kriminali għall-mewt, korriment tal-ġisem jew ħsara lill-proprjetà. Dawk il-konfini ma jistgħux jinqabżu sempliċement billi jiġi stabbilit li intervent fil-ħin kien ikun mixtieq. Għandhom jiġu stabbiliti dmir speċifiku li wieħed jaġixxi, opportunità reali biex jitwettaq, rabta kawżali u l-forma ta’ ħtija meħtieġa.

Il-Kodiċi Kriminali Bulgaru jirrikonoxxi l-ommissjoni bħala forma ta’ aġir, iżda ma fihx formula ġenerali li tibdel kull dmir mhux imwettaq fil-kawża tal-ħsara kollha li sseħħ wara. L-applikazzjoni tal-Artikoli 9(1) u 11 u tar-reat rilevanti fil-Parti Speċjali teħtieġ eżami separat ta’ kull rekwiżit. Il-prinċipju tar-responsabbiltà individwali taħt l-Artikolu 35 huwa partikolarment importanti: is-sħubija f’tim mediku, impriża jew korp amministrattiv ma tissostitwixxix il-prova tal-aġir tal-individwu. ^[1]

It-teżi ċentrali ta’ dan l-istudju hija li r-rabta kawżali b’ommissjoni għandha tiġi eżaminata fuq tliet livelli distinti: il-possibbiltà fattwali li jiġi evitat ir-riżultat partikolari; jekk il-prevenzjoni ta’ dak ir-riżultat kinitx taqa’ taħt id-dmir legali tal-persuna; u n-nuqqas ħati ta’ twettiq ta’ dak id-dmir. It-taħlit ta’ dawn il-livelli jirriskja li jibdel nuqqas organizzattiv f’responsabbiltà kriminali mingħajr ħtija.

2. Ommissjoni rilevanti legalment u l-kawża ta’ riżultat

Ir-reati li jikkastigaw in-nuqqas ta’ twettiq ta’ dmir partikolari għandhom jiġu distinti minn reati li jeħtieġu riżultat u li jitwettqu b’ommissjoni. Għal tal-ewwel, il-liġi tista’ ma teħtieġx li sseħħ ħsara addizzjonali. Għal tat-tieni, ir-riżultat huwa element tar-reat, u l-prosekuzzjoni għandha tistabbilixxi r-rabta tiegħu mal-ommissjoni partikolari. In-nuqqas ta’ għoti ta’ għajnuna u l-kawża ta’ mewt bi ksur ta’ dmir speċjali ta’ diliġenza mhumiex klassifikazzjonijiet legali interkambjabbli. ^[1]

Persuna tista’ tkun kisret regola professjonali mingħajr ma dak il-ksur ikun ikkawża l-mewt tal-vittma. Jista’ jseħħ ukoll il-kuntrarju: ommissjoni jista’ jkollha sinifikat kawżali, filwaqt li tkun nieqsa l-prova tal-ħtija meħtieġa. Għalhekk, il-konklużjoni li “kien hemm ksur u seħħet mewt” hija konstatazzjoni fattwali inizjali, mhux silloġiżmu komplut tad-dritt kriminali.

Għal reat li jeħtieġ riżultat, għandu jiġi speċifikat ukoll ir-riżultat innifsu. Mhuwiex biżżejjed li jiġi diskuss jekk il-vittma kinitx eventwalment tmut minn marda preeżistenti. Dak li jimporta huwa jekk il-mewt partikolari, li seħħet fil-ħin stabbilit u permezz tal-mekkaniżmu stabbilit, setgħetx tiġi evitata. Vulnerabbiltà preeżistenti ma ċċaħħadx il-ħajja u s-saħħa mill-protezzjoni tad-dritt kriminali.

3. Is-sors u l-ambitu tad-dmir li wieħed jaġixxi

L-analiżi tad-dritt kriminali tibda billi tistaqsi min kien meħtieġ iwettaq att partikolari, fuq liema bażi legali u matul liema perjodu. Is-sors jista’ jkun dispożizzjoni legali, funzjoni professjonali regolata mil-liġi jew inkarigu speċifiku f’relazzjoni rrikonoxxuta mil-liġi. Kuntratt jew deskrizzjoni tax-xogħol jistgħu jispeċifikaw id-dmir, iżda ma jistgħux joħolqu reat kriminali ġdid waħedhom. Meta reat jinkorpora rekwiżiti minn regoli oħra, għandha tiġi identifikata r-regola applikabbli minflok issir referenza astratta għal “prattika tajba”. ^[1]

Il-kunċett ta’ “garanti” huwa utli bħala deskrizzjoni teoretika ta’ persuna inkarigata mill-protezzjoni ta’ interess partikolari protett mil-liġi jew mill-kontroll ta’ sors ta’ periklu. Madankollu, mhuwiex bażi legali indipendenti għal kundanna. Għandu jiġi spjegat għaliex dik il-persuna partikolari kellha d-dmir, liema mezzi kellha disponibbli u jekk il-periklu kienx jaqa’ fl-ambitu sostantiv tal-funzjoni assenjata.

Il-ħolqien ta’ periklu qabel jista’ jkun rilevanti wkoll għal dmirijiet sussegwenti. Dan ma jinvolvix responsabbiltà bla limitu għal kull żvilupp negattiv li jseħħ wara. Għandhom jiġu stabbiliti l-bażi legali tal-intervent meħtieġ, ir-rabta tiegħu mar-riskju partikolari maħluq u l-possibbiltà fattwali li dak ir-riskju jiġi kkontrollat. L-approċċ oppost jibdel l-istorja kawżali preċedenti fi preżunzjoni ta’ ħtija.

Meta jinbidlu x-xiftijiet jew ix-xogħol jiġi mgħoddi lil ħaddieħor, huwa partikolarment importanti li ssir distinzjoni bejn id-dmirijiet li wieħed jaġixxi personalment, jinforma lil xi ħadd u jiżgura azzjoni minn persuna kompetenti oħra. It-trażmissjoni ta’ informazzjoni ma teħlisx awtomatikament minn dmir diġà eżistenti li wieħed jintervjeni minnufih. Min-naħa l-oħra, in-nuqqas ta’ setgħa maniġerjali ma jistax jiġi injorat meta l-prosekuzzjoni tattribwixxi nuqqas organizzattiv lil impjegat ordinarju.

4. Il-kapaċità reali u l-perjodu disponibbli għall-intervent

L-azzjoni meħtieġa kellha tkun possibbli fil-prattika. Ir-riżorsi disponibbli, il-ħin ta’ rispons, il-kwalifiki, l-aċċess għall-oġġett rilevanti u l-kapaċità li tinkiseb għajnuna huma kollha importanti. Ir-rekwiżit mhuwiex limitat għall-kapaċità fiżika: persuna li ma għandhiex is-setgħa meħtieġa tista’ tkun obbligata tqajjem allarm iżda ma tkunx awtorizzata twettaq attività speċjalizzata partikolari b’mod indipendenti.

Il-valutazzjoni għandha tirreferi għall-ħin meta kien meħtieġ l-intervent. L-għarfien wara l-fatt dwar il-ħsara li seħħet ma jistabbilixxix li l-persuna kellha l-istess informazzjoni qabel. Il-possibbiltà oġġettiva ta’ prevenzjoni tirrigwarda l-istat tal-proċess; il-ħtija tirrigwarda dak li l-persuna kienet taf jew kienet obbligata u kapaċi taċċerta dak il-ħin. Dawn il-mistoqsijiet huma marbuta, iżda mhumiex identiċi.

Jekk ir-riżultat kien diġà irriversibbli qabel ma nħoloq id-dmir, in-nuqqas sussegwenti ma setax ikun ikkawżah. In-nuqqas seta’ jikkostitwixxi reat ieħor jew ksur dixxiplinari, iżda s-serjetà tal-aġir kundannabbli ma tistax terġa’ toħloq rabta kawżali ma’ riżultat diġà irriversibbli.

5. Il-valutazzjoni kontrafattwali u l-limiti tagħha

Għal att, l-eżami tas-soltu huwa kif l-aġir biddel ir-realtà. Għal ommissjoni, huwa meħtieġ li jiġi rikostruwit x’kien jiġri kieku l-azzjoni meħtieġa twettqet fil-ħin. Dan l-eżami kondizzjonali mhuwiex ipoteżi arbitrarja: għandu jkun ibbażat fuq fatti stabbiliti u għarfien speċjalizzat affidabbli. Dak li jiġi miżjud ipotetikament mhuwiex l-aġir ideali ta’ professjonist li jaf kollox, iżda l-azzjoni speċifika u legali li kienet meħtieġa u possibbli.

Fil-prattika, għandhom isiru tliet mistoqsijiet f’sekwenza. Liema azzjoni preċiża tħalliet barra? Liema kien l-aħħar mument meta setgħet taffettwa l-proċess? X’effett kien ikollha fuq ir-riżultat partikolari taħt il-kundizzjonijiet fattwali ppruvati? Tweġiba bħal “l-intervent probabbilment kien jgħin” tħalli mhux speċifikati kemm il-mekkaniżmu kif ukoll il-grad tal-possibbiltà ta’ prevenzjoni.

Il-proċedimenti kriminali ma jippermettux kundanna bbażata fuq suppożizzjonijiet. L-Artikolu 303 tal-Kodiċi ta’ Proċedura Kriminali Bulgaru jeħtieġ li l-akkuża tiġi stabbilita lil hinn mid-dubju, filwaqt li l-Artikolu 103 ma jeħtieġx li l-akkużat jipprova l-innoċenza tiegħu. Għalhekk, tnaqqis statistiku fir-riskju ma jistax, waħdu, jissostitwixxi l-prova li l-ommissjoni partikolari kkawżat ir-riżultat li jifforma element tar-reat. ^[2]

Dan ma jeħtieġx ċertezza matematika, li ma tistax tinkiseb fix-xjenza empirika. Id-distinzjoni hija bejn inferenza raġunata mill-provi kollha flimkien u inċertezza kawżali mhux riżolta. It-teorija taż-żieda fir-riskju tista’ tiggwida l-eżami, iżda ma għandhiex topera bħala preżunzjoni indipendenti ta’ rabta kawżali. Bl-istess mod, it-telf ta’ ċans għal eżitu aħjar mhuwiex awtomatikament ekwivalenti għall-kawża ta’ mewt taħt il-Kodiċi Kriminali Bulgaru.

6. Diversi ommissjonijiet u intervent minn terzi

Meta diversi persuni jaġixxu jew jonqsu milli jaġixxu waħda wara l-oħra, l-analiżi kawżali għandha tibqa’ individwalizzata. Żball professjonali sussegwenti mhux neċessarjament jaqta’ r-rabta bejn ommissjoni preċedenti u l-ħsara. Jekk il-ksur inizjali beda proċess u l-ksur sussegwenti aggravah, diversi forom ta’ aġir jista’ jkollhom sinifikat kawżali.

Eżempju huwa s-Sentenza Nru 63 tat-30 ta’ Lulju 2020 fil-kawża kriminali Nru 175/2020 tal-Qorti Suprema tal-Kassazzjoni tal-Bulgarija, it-Tieni Diviżjoni Kriminali. Il-qorti eżaminat ommissjonijiet suċċessivi fil-kura ostetrika u ġinekoloġika u ma aċċettatx li l-aġir sussegwenti ta’ tabib ieħor jew trasferiment lejn faċilità medika oħra kienu neċessarjament qatgħu r-rabta kawżali inizjali. Fl-istess ħin, iddistingwiet bejn ksur marbut mar-riżultat u ksur allegat ieħor li ma kienx jiġġustifika responsabbiltà għal dak ir-riżultat. ^[3]

Dan l-approċċ ma joħloqx ħtija kollettiva tat-tim. Meta diversi persuni jikkawżaw ħsara b’negliġenza, ir-responsabbiltà ta’ kull persuna għandha tiġi eżaminata indipendentement; il-parteċipazzjoni taħt l-Artikolu 20 tal-Kodiċi Kriminali Bulgaru tippresupponi reat intenzjonat. Mhuwiex biżżejjed li kulħadd ħadem fl-istess organizzazzjoni jew seta’ jikkontribwixxi kollettivament għal eżitu aħjar. ^[1]

L-aġir tal-vittma lanqas ma huwa bażi universali għall-esklużjoni tar-rabta kawżali. Għandu jiġi stabbilit jekk dak l-aġir ħoloqx proċess indipendenti, jekk kienx element prevedibbli tal-periklu inizjali u jekk id-dmir tal-persuna kienx jinkludi protezzjoni kontra dik ir-reazzjoni stess. Il-ħtija kontributorja fid-dritt ċivili ma tistax tiġi trasposta mekkanikament fi tnaqqis perċentwali tar-responsabbiltà kriminali.

7. Il-prova esperta u l-limiti tal-għarfien speċjalizzat

L-espert jeżamina l-mekkaniżmu tekniku, mediku jew speċjalizzat ieħor. Il-qorti tiddeċiedi jekk humiex sodisfatti l-elementi tar-reat kriminali. Mistoqsijiet bħal “l-akkużat huwa ħati?” jew “twettaq reat?” ma jistgħux jiġu ddelegati lil espert. L-opinjoni għandha tiġi eżaminata u evalwata flimkien mal-provi l-oħra. ^[2]

Inkarigu espert ifformulat kif suppost għandu jindirizza mekkaniżmi alternattivi li jipproduċu l-ħsara, il-ħin meta r-riżultat sar irriversibbli, l-effett tal-azzjoni speċifika mhux imwettqa u d-data li tiddistingwi l-probabbiltà minn mekkaniżmu kawżali stabbilit. Meta l-esperti ma jaqblux, għandhom jiġu ċċarati l-premessi fattwali ta’ dak in-nuqqas ta’ qbil minflok sempliċement tiġi preferuta l-opinjoni li jkollha aktar firem.

Dokumentazzjoni nieqsa tista’ tikkomplika l-prova iżda ma tiġġustifikax il-qlib tal-oneru tal-prova. Reġistru mhux komplut, osservazzjoni nieqsa jew rekord mhux imħejji għandhom jiġu evalwati b’rabta mal-akkuża. Dawn l-ommissjonijiet ma jippruvawx awtomatikament la l-mekkaniżmu fiżjoloġiku partikolari u lanqas l-intenzjoni.

8. Eżempju ipotetiku u s-sekwenza tal-valutazzjoni legali

Dan li ġej huwa eżempju analitiku, mhux deskrizzjoni ta’ każ reali. Impjegat fuq xogħol huwa meħtieġ jattiva għeluq ta’ emerġenza ma’ sinjal partikolari. L-impjegat jonqos milli jagħmel dan u jseħħ korriment serju. L-istabbiliment tas-sinjal, tal-ommissjoni u tal-korriment mhuwiex biżżejjed għar-responsabbiltà. Huma meħtieġa provi dwar jekk is-sistema kinitx taħdem, jekk għeluq fil-ħin setax jipprevjeni l-korriment partikolari u jekk l-impjegat setax jagħraf is-sinjal.

Jekk il-protezzjoni awtomatika kienet ġarrbet ħsara irriversibbli qabel ix-xift u l-għeluq manwali ma setax jaffettwa l-eżitu, il-ksur tal-istruzzjoni waħdu ma jipprovax rabta kawżali permezz ta’ dik l-ommissjoni. Madankollu, jekk l-għeluq manwali kien operattiv u l-attivazzjoni fil-ħin kienet tinterrompi l-proċess perikoluż, jibqgħu jiġu evalwati l-għarfien, l-istandard meħtieġ ta’ diliġenza u l-forma partikolari ta’ ħtija.

Meta jkun hemm provi li l-impjegat ma kienx ġie mħarreġ, il-kapaċitajiet u d-dmirijiet tiegħu għandhom jiġu distinti minn ksur possibbli tad-dmirijiet tal-maniġer. Il-ħtija organizzattiva tal-maniġer ma tassorbix ir-responsabbiltà individwali tal-impjegat; lanqas ma jista’ l-impjegat jintuża bħala sostitut għal nuqqasijiet maniġerjali li ma ġewx investigati.

9. Konklużjoni

Ir-rabta kawżali b’ommissjoni mhijiex suppożizzjoni tad-dritt kriminali dedotta minn dmir mhux imwettaq. Hija element indipendenti li jeħtieġ prova li azzjoni identifikata speċifikament, meħtieġa u possibbli kienet tipprevjeni r-riżultat partikolari. Id-dmir legali jiddefinixxi l-ambitu tar-responsabbiltà, filwaqt li l-ħtija tiddetermina jekk ir-rabta kawżali stabbilita hijiex punibbli.

Fil-prattika, għandhom jiġu evitati żewġ żbalji simmetriċi: il-kundanna għal kull ħsara li ssegwi ommissjoni professjonali, u l-esklużjoni tar-rabta kawżali kull meta kienu qed joperaw ukoll fatturi oħra. Konklużjoni legali tinsab fir-rabta individwalizzata bejn id-dmir, il-ħin għall-intervent, il-mekkaniżmu fattwali u l-attitudni ħatja lejn ir-riżultat.

Dan l-artikolu huwa diskussjoni ġenerali tat-teorija u l-prattika legali. Kwistjoni speċifika teħtieġ kunsiderazzjoni tal-liġi applikabbli fil-ħin rilevanti u tal-Artikolu 2 tal-Kodiċi Kriminali Bulgaru. Eżempji ipotetiċi jservu biss għall-analiżi legali u ma jiddeskrivux każijiet reali.